Jak wysoki jest Olympus Mons, najwyższy wulkan Marsa?
Olympus Mons mierzy według pomiarów laserowego wysokościomierza sondy na orbicie Marsa 21,287 kilometra, czyli około 2,5 raza tyle, ile Mount Everest wznosi się nad poziomem morza. To najwyższy wulkan Marsa i najwyższa znana góra wśród planet. W całym Układzie Słonecznym dzieli prawie równorzędne pierwsze miejsce z górą Rheasilvia na Weście.
Góra, na którą trudno się wspiąć wzrokiem
Olympus Mons to wulkan tarczowy, ukształtowany podobnie jak wulkany tworzące Hawaje, tylko znacznie większy. Jego podstawa ma około 600 kilometrów szerokości, a powierzchnia około 300 tysięcy kilometrów kwadratowych – mniej więcej tyle co Włochy albo Filipiny. Przy takich rozmiarach zbocza są bardzo łagodne: średnie nachylenie wynosi zaledwie 5%.
Ma to dziwne skutki dla ewentualnego obserwatora. Stojąc na powierzchni Marsa, nie zobaczyłby on całego profilu wulkanu nawet z dużej odległości, bo zasłaniałaby go krzywizna planety i sama góra. Kto zaś znalazłby się blisko szczytu, nie miałby poczucia, że stoi na wysokiej górze – zbocze ciągnie się daleko za horyzont, który jest tam odległy o zaledwie 3 kilometry.
Ile naprawdę ma wysokości
Samo „21 kilometrów” zależy od tego, od czego się mierzy. Według angielskiej Wikipedii góra wznosi się niemal 22 kilometry ponad powierzchnię Marsa. Jej wysokość względna, liczona od stóp klifów na północnym zachodzie, wynosi ponad 21 kilometrów. Różnica poziomów od równin Amazonis Planitia, położonych ponad 1000 kilometrów na północny zachód, do szczytu sięga około 26 kilometrów. Przy takiej niejednoznaczności przypisanie górze jednej wysokości jest po prostu trudne.
Na szczycie znajduje się sześć zagnieżdżonych kalder, czyli zapadniętych kraterów. Tworzą nieregularne zagłębienie o wymiarach 60 na 80 kilometrów i głębokości do 3,2 kilometra. Brzeg wulkanu tworzy skarpa wysoka do 8 kilometrów; mogła powstać w wyniku gigantycznych osuwisk zboczy.
Dlaczego urósł tak wysoko
Wikipedia wymienia kilka przyczyn: długotrwałą działalność wulkaniczną, słabszą grawitację, mniej intensywną pogodę, która mniej niszczy skały, oraz brak ruchu płyt. Na Ziemi skorupa przesuwa się nad stałym „gorącym punktem” w płaszczu, więc powstają łańcuchy wulkanów. Skorupa Marsa tkwi w miejscu, więc wulkan może wylewać lawę przez bardzo długi czas, aż osiągnie ogromną wysokość. Budują go tysiące strumieni płynnej, bazaltowej lawy.
Ciśnienie atmosfery na szczycie to typowo 72 paskale, około 12% średniego ciśnienia przy powierzchni Marsa (600 paskali). Mimo to nad wierzchołkiem często przepływają chmury, a w powietrzu unosi się pył.
Najpierw „Śnieg Olimpijski”
Astronomowie znali Olympus Mons od końca XIX wieku jako jasną plamę o nazwie Nix Olympica (po łacinie „Śnieg Olimpijski”). Podczas burz pyłowych na Marsie dawała się dostrzec prawie tylko ona, więc Schiaparelli poprawnie wywnioskował, że musi leżeć wysoko. Pewność przyniosła sonda Mariner 9, która w 1971 roku weszła na orbitę Marsa w czasie globalnej burzy pyłowej. Gdy pył zaczął opadać, jako pierwsze wyłoniły się szczyty wulkanów z regionu Tharsis – i okazało się, że są wyższe od wszystkich gór na Ziemi.
