Synod trupi – dlaczego papież postawił przed sądem zwłoki poprzednika?
W styczniu 897 roku papież Stefan VI kazał wydobyć z grobu zwłoki jednego ze swoich poprzedników, Formozusa, posadzić je na tronie i formalnie osądzić. Zmarłego od około dziewięciu miesięcy papieża uznano za winnego, a jego ciało wrzucono do Tybru. Wydarzenie to przeszło do historii jako synod trupi.
Proces, w którym oskarżony milczał
Sąd odbył się w rzymskiej bazylice św. Jana na Lateranie. Rozkładające się zwłoki Formozusa oparto na tronie, a do odpowiadania w imieniu zmarłego wyznaczono diakona.
Zarzuty były trzy: krzywoprzysięstwo, niezgodne z prawem kanonicznym przejście z jednego biskupstwa na drugie oraz sprawowanie funkcji biskupa, gdy w istocie miał być już tylko świeckim. Według żyjącego w X wieku kronikarza Liutpranda z Cremony Stefan VI zwrócił się do zwłok z pytaniem: „Skoro byłeś biskupem Porto, dlaczego w duchu ambicji przywłaszczyłeś sobie powszechną stolicę rzymską?”.
Wyrok
Trupa – co nikogo nie zdziwi – uznano za winnego. Ze zwłok zdarto szaty papieskie, a u prawej dłoni odcięto trzy palce, którymi Formozus za życia błogosławił. Wszystkie jego decyzje i święcenia, których udzielił, uznano za nieważne.
Ciało ubrano w strój świeckiego i pochowano na cmentarzu dla cudzoziemców. Niedługo potem wykopano je po raz drugi, obciążono i wrzucono do Tybru.
O co naprawdę chodziło?
Powszechnie przyjmuje się, że proces miał podłoże polityczne. Formozus był uwikłany w walkę o koronę cesarską: w 892 roku koronował na współcesarza Lamberta ze Spoleto, ale potem – zaniepokojony poczynaniami rodu ze Spoleto – dwukrotnie wzywał do Italii Arnulfa z Karyntii i jemu obiecywał koronę.
Dawniej sądzono, że za procesem stał właśnie Lambert z matką. Dziś ten pogląd uchodzi za przestarzały: w 1932 roku Joseph Duhr zwrócił uwagę, że Lambert był obecny na synodzie, który rok później unieważnił wyrok, i tę decyzję poparł.
Zarzuty wobec Formozusa sięgały zresztą starszego konfliktu. Jeszcze jako biskup Porto popadł w niełaskę u papieża Jana VIII, który oskarżał go o próbę sięgnięcia po tron papieski. Dopiero po śmierci Jana VIII w 882 roku Formozus odzyskał biskupstwo, a 6 października 891 roku sam został papieżem.
Zemsta zza grobu
Makabryczny spektakl obrócił się przeciwko Stefanowi VI. Rzymianie byli wstrząśnięci, a kiedy ciało Formozusa wypłynęło na brzeg Tybru, zaczęto opowiadać, że czyni cuda. Wybuchło powstanie, Stefana pozbawiono urzędu i uwięziono. W lipcu lub sierpniu 897 roku został w więzieniu uduszony.
Rok później, na synodzie w Rawennie zwołanym za papieża Jana IX, postanowienia synodu trupiego unieważniono.
